Cumhuriyet Dönemi Eğitim-Öğretim
Cumhuriyet’in ilânından birkaç ay önce eğitim ve kültür sorunlarını görüşmek üzere toplanan “Birinci Heyet-i Milleye”de Sultanilerin liseye çevrilmesi ile liselerin bir ve iki devreli olmak üzere iki kademeye ayrılmasına karar verildi. 223. “Birinci Heyet-i Milliye”nin aldığı karar sonrası İzmir Mekteb-i Sultanisi’nin adı İzmir Erkek Lisesi olarak değiştirildi. İzmir’in kurtuluşu ile birlikte İzmir Eğitim Müdürlüğü’ne atanan Vasıf Bey, bu görevi yürüttüğü sırada TBMM’nin ikinci dönem seçimlerine Saruhan’dan aday olarak katıldı. 5 Temmuz 1923’de yapılan seçimde 580 oy alarak milletvekili seçilen Vasıf Bey, 6 Mart 1924’de Millî Eğitim Bakanlığı görevine getirildi. İzmir Eğitim Müdürü olarak atandığında birlikte çalışacağı kişileri Ankara’da bizzat seçen ve İzmir’deki eğitim kurumlarında bu kişilere görev veren Vasıf Bey, Millî Eğitim Bakanlığı’nda da aynı uygulamayı sürdürmüş ve çalışmalarından hoşnut olduğu İzmir Erkek Lisesi Müdürü Rıdvan Nafiz Bey’i, Millî Eğitim Bakanlığı Teftiş Heyeti Başkanlığına getirmiştir. Bu gelişmeler sonrası boşalan İzmir Erkek Lisesi Müdürlüğü’ne Mithat (Oksancak) Bey getirilir. Hilmi (Erdim) Bey de Müdür Başyardımcılığı görevini yürütmeye başlar.
1928 yılı Eylül ayında İzmir Erkek Lisesi Müdürü Mithat Bey’in Ankara Erkek Lisesi Müdürlüğü’ne tayin edilmesiyle boşalan İzmir Erkek Lisesi Müdürlüğü’ne Hilmi Bey getirildi.
1923-1938 yılları arasında okulun fizikî yapısını geliştirmeyi ve eğitimde kaliteyi artırmayı amaçlayan bazı çalışmalar göze çarpmaktadır. Bu çalışmalar şu şekilde özetlenebilir:
1923-1924 öğretim yılında, binaya su ve elektrik bağlanmış, izci ocağı kurulmuş, kütüphanedeki kitap sayısı 6 bine çıkarılmış ve lise bünyesinde gelişmemiş kısmın Basmane’deki eski Amerikan Mektebi’ne nakli suretiyle kullanım alanı genişleyen binada yeni şubeler ile laboratuvarlar açılmıştır. 1925-1926 öğretim yılında, liseye yemekhane, mutfak, bulaşıkhane ve dört adet yatakhane inşa edilmiş, okul bahçesi büyütülmüştür. 1928-1929 öğretim yılında İzmir Lisesi’nde Yetişenler Cemiyeti kurulmuş. Edebiyat öğretmeni Esat Bey’in girişimi ile öğrencilerin edebiyata olan ilgilerini artırma amacı güdülerek edebiyat şubesi açılmış ve öğrencileri eğitim ile ilgili konularda etkin kılınabileceği düşünülerek Talebe Ocağı kurulmuştur.
Bodrum katındaki erzak ve eşyanın yağmurdan zarar görmesini engellemek amacıyla, yemekhane karşısındaki arsaya 5 bin liralık bir harcama ile erzak ambarı ve depo inşası, okulun denize bakan kesimine İzmir Belediyesinin de yardımıyla bir park yapılması ve sınıfların zeminine muşamba döşenmesi 1928-1929 öğretim yılının diğer önemli olaylarıdır. Bir sonraki öğretim yılında ise; 13.500 lira harcanarak modern bir banyo yaptırılmış, Havagazı Şirketiyle yapılan anlaşma sonrasında, Kordonboyu’ndan okula havagazı borusu döşenmiş ve İzmir Belediyesi tarafından okulu Kordon’a bağlayan 5 metre genişliğinde bir yol yapılmıştır.
1930-1931 ders yılında 15 bin liralık bir harcama ile 52.5 metre boyunda ve 14 metre genişliğinde bir teneffüshane inşa edilmiş artan su gereksinimini karşılayabilmek amacıyla okul bahçesinde bir su motoru kullanılmaya başlanmıştır. 1930-1931 ders yılının diğer iki önemli olayı İzmir’in imar plânındaki değişiklik doğrultusunda okulun bulunduğu alanın yarım metre yükseltilmesi ve 30 bin metrekarelik arsanın belediyeden satın alınarak okulun günümüz sınırlarına ulaşmasıdır. 1931-1932 öğretim yılında 10 yıla yakın süredir okulun su gereksinimini sağlayan Halkapınar suyu boru hattı tamir edildi. 1932-1933 öğretim yılında Talebe Mecmua Kolu tarafından okulun iki yıllık albümü çıkarıldı. Ayrıca İzmir Erkek Lisesi Talebe Ocağı aynı öğretim yılında Namık Kemal’in ölüm yıldönümü nedeniyle bir tören düzenledi. Öğrenci Derneği maddi yetersizlikler içerisinde öğrenim gören öğrencilerin gereksinimlerini karşılayabilmek amacıyla bir de yardım sandığı kurdu.
1933-1934 öğretim yılında İzmir Erkek Lisesi binasının her yıl artan öğrenci sayısına yetersiz gelmeye başlaması, Tilkilik semtinde şube niteliği taşıyan bir ortaokul açılması sonucunu doğurdu. Bir sonraki öğretim yılında İzmir Erkek Lisesi Talebe Ocağı etkinliklerine Köycülük Şubesi ile Gazi ve inkılâp Kolu da eklendi. 1935-1936 öğretim yılında İzmir’in spor tarihinde önemli yeri olan bir ilk gerçekleştirilmiş ve İzmir Erkek Lisesi Atletizm Bayramı kutlanmaya başlanmıştır. 1936-1937 ve 1937-1938 öğretim yıllarında Sovyetler Birliği ve Almanya’dan gelen ders araçları yardımlarıyla bu konudaki açık kapatılmaya çalışılmıştır.
Bu dönemde, Türkiye’nin ikinci büyük kenti olan İzmir’in eğitim hayatında önemli bir yer tutan, meslek liseleri bir kenara bırakıldığında İzmir’in tek Erkek Lisesi durumundaki okulun olanakları ve bu olanakların artırılması konusundaki çalışmalar, genç Türkiye Cumhuriyeti’nin aynı dönemdeki şartları hakkında bilgi verebilir. İzmir’de yalnızca bir lisenin bulunması konusundaki eleştiriler, İzmir basınına da yansımış, Menteşe (Muğla) Mebusu Hoca Esad Bey, 23 Ekim tarihli Ahenk Gazetesindeki beyanatında İstanbul’da on, İzmir’de ise yalnızca bir lisenin bulunduğunu ve İzmir Erkek Lisesi’nin, İzmir’in eğitim gereksinimini karşılayamayacağını belirtmiştir. Lisenin İzmir’e yetersiz gelmesi ile ilgili bir eleştiri de Zeynel Besim (Sun)den gelmiştir. Zeynel Besim 4 Ekim 1929 tarihli Hizmet Gazetesi’ndeki makalesinde “İzmir Lisesi’nin 1929- 1930 öğretim yılında 70 öğrenci alabildiğini, buna karşın istekli sayısının 100’lerle ifade edildiği” bilgisini verdikten sonra çözüm olarak İzmir’e ikinci bir lisenin açılmasını göstermiştir.
İzmir ikinci bir liseye ancak 1936-1937 öğretim yılında kavuşabildi. 1936 yılında, şimdiki Kız Lisesi’nin bulunduğu binada faaliyetini sürdüren İzmir Erkek Öğretmen Okulu Balıkesir’e nakledilince, günümüz Namık Kemal Lisesi’nde bulunan Kız Lisesi, eski Erkek Öğretmen Okulu binasına taşındı; Kız Lisesi’nden boşalan binada da İzmir Erkek Lisesi’nin bir şubesi oluşturuldu. 1939 yılına kadar şube niteliğini koruyan okul 4 Mart 1939 tarihinde İkinci Erkek Lisesi olarak isimlendirilmiş ve bağımsız bir nitelik kazanmıştır. Türk Edebiyatının önemli simalarından olan Samim Kocagöz İzmir Erkek Lisesi mezunudur. Kocagöz “Bu Da Geçti Yahu” adlı eserinde okulun 1930’lardaki durumu hakkında şu bilgileri vermektedir:
“1930’larda bile Erkek Lisesi, büyük bir yangın yerinin ortasında idi. İzmir yangınının göz alabildiğine yıkıntıları ortasında kumlardan kalma bu okul, bir de büyük bir kilise vardı yanı başında. Dış duvarlar, yıkıntılardan toparlanmış, üst üste konmuş taşlardandı. Biz öğrenciler ortaokuldan lisenin son yılına değin hep duvar yaptık! Devrilen, düşen, yangın taşlarını hep onarırdık. Yanılmıyorsam, son sınıflara geldiğimizde duvarlar ustalar tarafından yapılmaya başlandı. Okula biz yatılılar hafta sonları, gündüzlü öğrenciler her gün arka kapıdan çıkardık. Çünkü okulun ön tarafı, asıl dışa açılan arka kapısının biraz ötesi dağ gibi yangın yıkıntısıydı. Girip çıktığımız tarafta binanın kiliseye bitişik ağaçlıklı bahçesi temizlenmiş bir park haline getirilmişti. Parkın ötesinde kapıcı Cafer Ağanın bekçi kulübesi vardı. Buradan ta Kordon boyuna yanıklıkların içinden keçiyoluna benzer bir yol uzanırdı. Akşamın geç vakitlerinde bu yol, hem bizler için, hem öğretmenlerimiz için korkulu bir yoldu. Müdür yardımcımız Nuri Bey, bu gibi saatlerde bu yolun üstünde okulun hademelerine, bekçilerine kol gezmeleri için emir verirdi. Yangın yeri uygunsuz insanlarla doluydu. Bizim okul yanıklığın orta yerinde kiliseyle birlikte, bir adaya benzerdi sanki… Okulun iç kapısı, arkadaki dar, demir bir kapıydı. Buradan büyük çepeçevre mermer sütunların ikinci kata değin uzandığı, bir mermer salon vardı. Bu salonun iki yakasına uzanan yüksek tavanlı geniş koridorlarda sınıflar başlıyordu. Bu koridorların uzandığı yan tarafların ucuna, kiliseye doğru yemekhane, öte tarafına kapalı bir teneffüshane eklenmişti. İkinci katta laboratuvarlar, piyanolu müzik odası, izci ocağı bulunuyordu. Üçüncü kat yatakhaneydi boydan boya…”
İzmir Erkek Lisesi’nin 1922-1942 yılları arasındaki öğrenci ve mezun sayılarını gösterir tablo:
Öğretim Yılı Öğrenci sayısı Mezun Sayısı
1922-1923 170 1
1923-1924 163 4
1924-1925 289 –
1925-1926 327 11
1926-1927 443 14
1927-1928 422 16
1928-1929 436 29
1929-1930 403 29
1930-1931 339 25
1931-1932 445 38
1932-1933 591 63
1933-1934 767 52
1934-1935 910 71
1935-1936 1128 102
1936-1937 1929 129
1937-1938 2122 164
1938-1939 484 105
1939-1940 Ulaşılamadı 48
1940-1941 235 84
1941-1942 528 92
Mustafa Kemal Atatürk, İzmir Erkek Lisesi’ni 1925 ve 1931 tarihlerinde olmak üzere iki kez ziyaret etmiştir. Mustafa Kemal Atatürk’ün 1925 yılındaki ziyaretinde İzmir Erkek Lisesi öğrencileri hazırladıkları program dahilinde “Arapça değil mi? Uydur uydur söyle” adlı şarkı ile “Çiçekler” adlı piyesi sunmuşlardır.
Mustafa Kemal Atatürk’ü okulu ikinci ziyareti 1 Şubat 1931 tarihinde gerçekleşti. Kırk dakika süren ziyareti sırasında Mustafa Kemal, Türkçe, Edebiyat ve Matematik derslerinin yapıldığı sınıflarda tetkiklerde bulundu, öğrencilere sorular sordu. Son sınıf edebiyat dersinde Zühtü adında bir öğrencinin hazırladığı “Menemen Olayı ve Türk Devrimi” konulu kompozisyon karşısında mutluluğunu ifade etti. Türkçe dersinde Ziya Gökalp ile ilgili sorular sordu.